شکار

 
کبوتر 1
نویسنده : محمد رضا - ساعت ۱٢:۳٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸۸/۱٢/۳
 

و اما دین دفعه در مورد کبوتر که هم از داشتن و پرورشش لذت می برم و هم از شکارش. دیوونه تیز پریدناشم و زدنش توی هوا. دیوونه توی گلدون خوابیدنش و به وچود اوردن دو تا جوجه نازشون که ادم هر لحظه انتظار میکشه ببینه چه رنگی در میان. وای آبگوشتو که نگو.

 پیشینه تاریخی کبوتر و کبوتر خانه در ایران عزیز

از اوایل قرن جاری شمسی که ارتباطات و مراودات ایران با دول خارجی و به ویژه کشورهای اروپایی و امریکایی رو به افزایش نهاد ،از انجایی که این ممالک از فن آوری های پیشرفته و ماشینی در بیشتر زمینه ها برخوردار بودند ،به تدریج تفکر ناکار آمدی آن چه که به شکل سنت و تجربه از گذشتگان به ارث رسیده است در اذهان مردم به ویژه دلتمردان وسیاستگذاران تبدیل به نگرش غالب شد . این نگاه که غالباً نیز بودن شناخت سنت ها و تجربیات و حکمت و فلسفه نهفته  در پس آن سنن بود ، موجب گردید که به تدریج توده جامعه نیز در حفظ و پاسداری از روشهای بومی خویش جانب بی تفاوتی را در پیش گیرد ، به ویژه آن که تحولات اجتماعی و اقتصادی نیز بر سرعت و شتاب گریز از میراث گذشته و روی اوردن به فن آوری های نوین افزود . در این میان به نظر می آید که بخش کشاورزی به دلیل انزوای ذاتی آن نسبت به بخش صنعت که عدمتاً متاثر از استقرار آن در محیط های دور از شهر می باشد کمتر بخشی همچون صنعت گرفتار این معضل بوده است و به عبارتی مدرنیزاسیون آن و جایگزینی روشهای سنتی آن با رویکرد های نوین کندتر و بطی تر صورت گرفته است . به طوری که هنوز هم می توان بارقه ها و آثاری از این سنت ها را در کشاورزی و دامداری مشاهده نمود . این در حالی است که در یکی دو دهه اخیر با شناخت هرچه بیشتر عوارض مترتب بر فن آوری های نوین ، روی آوردن مجدد به روش های سنتی که در طول قرن ها عاری از این گونه تبعات بوده اند ، مورد توجه قرار گرفته است . از بارزترین جنبه های کشاورزی سنتی ایران که آمیخته با فرهنگ کشاورزی این مرز و بوم است باید به کبوترخانه اشاره شود که اینک برج های متروک و ویرانی از آنها در بعضس مناطق باقی مانده است . آن چه در این نوشتار مورد توجه است صرفاً معرفی کبوتر خانه ها نیست . بلکه عمدتاً هدف بیان قابلیت ت ها و ظرفیت های کبوترخانه ها در توسعه کشاورزی و ایجاد اشتغال و به تبغ ضرورت پرداختن به آن ها در سیاستگذاری های معطوف به توسعه در بخش کشاورزی است .

پیشینه و پراکندگی کبوترخانه

دکتر معین ( 1371، جلد سوم ، ص 2892) از کبوترخانه به عنوان محلی که کبوتر در آن آشیان می سازد و نیزبرج هایی که در بعضی نواحی می ساختند یاد می کند . بدیهی است که مراد از کبوترخانه دراین نوشتار همان معنی دوم است . دکتر فرهادی نیز به نقل از شادروان دهخدا معانی برج حمام ، برج کبوتر ، کفترخان ، کبوتر خان و کبوترخانه را ذکر کرده و آن را بارو ونه ای تعریف نموده که در ان لانه های کبوتران را می سازند .

(فرهادی ، 1372، ص 26) دکتر فرهادی از ساخت کبوتر خانه و یا برج های کبوتر به عنوان یکی از هزاران تجربه در حال فراموشی کشاورزی سنتی  ایران یاد می کند که به تعداد بسیار و با معماری شگفت آور برای استفاده از کود با ارزش کبوتران ساخته می شده است ( فرهادی ، 1372 ، ص14) وی پیشینه این کارخانه های کودکسازی را لااقل ازنیمه دوم قرم چهارم هجری می داند . همچنین محمودیان قدمت کبوترخانه را در ایران 700 سال می داند و در تایید ادعای خود به معامله کبوترخانه ها در اصفهان  در حدود 700 سال پیش اشاره می کند ( محمودیان 1376 ، ص 199) در مورد گسترده و پراکندگی کبوترخانه ها متحدین (1382، ص 7) بر این باور است که از کناره های شرقی دریاچه ها ارومیه تاکویر یزد و میبد و برخی روستاهای نطنز و کاشان و همچنین جنوب خراسان و طبس کبوترخانه ها به چشم می خورند . به نظر می آید که فلات مرکزی ایران و به ویژه شهرهای اصفهان ، خمین ، گلپایگان و نجف آباد را بتوان به عنوان مهم ترین کانون های ساخت کبوترخانه در نظر گرفت . بنا به گفته ژان شاردن 1 ، جهانگرد فرانسوی که در زمان شاه عباس در ایران می زیسته است ، تعداد 3 هزار کبوترخانه فقط در اطراف اصفهان وجود داشته است . ( فرهادی ، 1369، ص12) به نظر می آید که گستردگی چشم گیر کبوترخانه ها در حواشس اصفهان عمدتاً متاثر از این فرمان شاه عباس باشد که فقط پیروان مذهب رسمی کشور می توانند کبوترخانه بسازند . (فرهادی ، 1377، ص 11) و از آنجایی که اصفهان به عنوان پایتخت  ایران ، کانون  حکومت شیعه بوده است ، بدیهی خواهد بود تعداد شیعیان و به تبع آن کثرت کبوترخانه ها در این شهر و اطراف آن از سایر نقاط کشور بیشتر باشد .

 

 

مشخصات کبوترخانه ها

فردریچاردز2 کبوترخانه ها را یکی از برجسته ترین و شگفت انگیز ترین چیزها در حول و حوش اصفهان میداند ( فرهادی ، 1369، ص12) به نظر می آید که این تلقی جهانگرد انگلیسی عمدتاً متاثر از طرافت های به کار رفته در طراخی و ساخت کبوترخانه ها باشد . به طوری که نباید به انها به منزله ساختمانی ساده نگریسته شود . از جمله ظرافت ها و نکات ظریف به کاررفته در طراحی و ساخت کبوترخانه ها می توان به موارد زیر اشاره نمود:

بهره گیری از اصل تشدید یا رزنانس به منظور ایجاد ارتعاشات قوی در برج تا هنگام پرواز تمامی کبوترها از برج خارج شوند .

-طراحی و انتخاب سایت دایره ای در ساخت کبوترخانه ها با فضای تو در تو با هدف افزایش مقاومت برج .

-تعبیه سوراخ هایی در دیوار داخلی برج از بالا به پایین تا کبوتران در آنها بنشینند .

-استفاده از کاه گل در ساخت کبوترخانه تا در تابستان برج خنک و در زمستان گرم باشد.

-ساخت سوراخ هایی با قطر برابر برای ورود کبوتر و ممانعت از ورود حیوانات بزرگ تر و کوچکتر ، برای این منظور بعضاً از لوله های سفالی استفاده می شده است .

-انحنای سطح داخلی برج به منظور ممانعت از حرکت صعودی مار به طراف لانه های کبوتر

-استفاده از بوی برخی گیاهان همچو کندر و نیز بعضی حیوانات نظیر گرگ یا کفتار با هدف دفع دشمنان کبوتر ، تا جایی که تا همچین اواخر سر گرگ در کبوترخانه رباط ابوالقاسم گلپایگان دیده می شده است  .

(متحدین ، 1382 ، ص 7)

در کنار این موارد محمودیان به استفاده از « کمربند گچی » یا به اصطلاح محلی اطراف اصفهان « شال گچی » درداخل برج ها برای جلوگیری از صعود مار به قسمت های فوقانی برج اشاره می نماید .

(محمودیان ، 1376، ص 202)

نمودی دیگر از ظرافت های به کار گرفته شده در طراحی و ساخت برج های کبوتر را می توان در تنوع موجود در آن ها مشاهده نمود. در این زمینه محمودیان (1376، صص 202-201)قایل به 6 نوع کبوترخانه بر اساس شکل ظاهری ، پلان و نحوه قرار گرفتن لانه ها در بدنه داخلی کبوترخانه ها است که عناوین آن ها عبارتند از : 1- استوانه ای ساده 2- چند استوانه الی 3- چند استوانه ای پیشرفته 4- استوانه ای با تغییراتی در بدنه داخلی و خارجی 5- برج های هزار جریب و 6- برج های کبوتر با تغییر پلان از دایره به مربع .

 

وی در ادامه به شرح و بسط از ویژگی های هر یک از انواع مورد اشاره در فوق می نماید که کاملاً حاکی از مردود بودن این تفکر است که برج های کبوتر صرفاً یک ساختمان ساده بدون رعایت نکات فنی لازم در طراحی ، ساخت و بهره برداری است .

بر اساس گزارش دیوان 3 ، کارشناس خاک هیات اعزامی از سازمان فائو در سال 1955 ، ارتفاع برج کبوترخانه از 10 تا 20 متر ، قطر آن از 5 تا 10 متر و در یک برج بزرگ تا 5 هزار لانه وجود دارد ( محمودیان ، 1376 ، ص 199) هانری رنه آلمانی هم که در زمان شاه صفی در ایران به سر می برده ، مدعی است که در یک کبوتر خانه تا 14 هزار کبوترخانه به راحتی می توانسته اند زندگی کنند ( همان منبع ، همان صفحه ) متحدین تعداد کبوترهای ساکن در یک کبوترخانه را تا 25 هزار کبوتر هم ذکر کرده است ( متحدین ، 1382  ، ص 7 )

حتی همین اواخر هم کبوترخانه ها در اطراف اصفهان رونق داشتند . به طوری که در سال 1356 از 606

کبوترخانه موجود 297 مورد آنها فعال و 93 عدد نیمه فعال گزارش شدند ( محمودیان ، 1376 ، ص 199)

این در حالی است که درگزارش بالغ بر 700 صفحه ای « اولین سرشماری کشاورزی ایران » که در سال 1352 ( چهارسال قبل از سال 1356) توسط مرکز آمار ایران انجام شده بود . شمارش برج های کبوتر اصلاً در عداد مقوله های مورد توجه نبود و در سرتاسر گزارش هیچ گونه اشاره ای به تعداد کبوترخانه ها نشده است . با توجه به این که در سال 1356 تعداد 297 برج کبوتر فعال فقط در اطراف اصفهان وجود داشته استا . می توان انتظار داشت که در سال 1352 تعداد کبوترخانه ها در سراسر ایران رقم قابل توجهی بوده باشد . این مهم زمانی بیشتر عجیب می نمالید که درگزارش همین سرشماری تعداد خوک ها و بچه خوک ها مورد نظر بوده و به رقم 43 هزار و 142 خوک و بچه خوک در آن سال در کشور اشاره شده است ( مرکز امار ایران ، 1354، ص 683) البته کسی منکر اهمیت ذکر رقم تعداد خوک ها در کشور نیست . چرا که حداقل برای خواننده میتواند این نتیجه را در پی داشته باشد که یکی از اشتغالات عرصه های دامداری در روستاهای ایران در آن ایام پرورش خوک بوده است . اما عدم توجه به مقوله ای که ریشه حداقل چند صد ساله در کشور د ارد و در ان سال ها شمار زیادی از آن ها فعال بوده اند تا حد زیادی عجیب به نظر می آید . غفلت از این مهم را می توان متاثر از دو فرضیه دانست. نخست آن که اولیای امور سرشماری کشاورزی در آن سال از وجود کبوتر خانه اطلاع داشته اند ولی آن را به عنوان نمودی از یک فعالیت کشاورزی و یا مربوط به کشاورزی قلمداد نکرده بودند که در این صورت باید ایشان را بی اطلاع از کارکرد کبوترخانه قلمداد کرد و دوم آن که اصلاً اطلاعی از وجود کبوترخانه به منزله مظهری از کشاورزی سنتی ایران که نقش قابل توجهی در فرآیند کوددهی و تغذیه گیاهی داشته و می تواند داشته باشد ، نداشتند باتوجه به این که در سال 1352 که هنوز کبوترخانه ها نفسی و رمقی داشتند ، آن را به هیچ انگاشتند ، قابل انتظار خواهد بود که در سه سرشماری عمومی کشاورزی بعدی ( سال های 1367 ، 1372و 1382) نیز نامی از برج های کبوتر به میان نیاید .

ارزش و اهمیت کبوترخانه ها

ارزش ، اهمیت و قداست کبوترخانه  را می توان در این فرمان غازان خان ، هفتمین پادشاه از ایلخانان مغولی ایران ، مشاهده نمود : ... حکم یرلیغ4 روانه فرمود تا هر کجا که برج کبوتری باشد صیادان دام ننهند » (فرهادی ، 1377، ص 11)این عبارت به روشنی مهم بودن کبوترخانه ها در دوره استیلای ایلخانان مغول بر ایران هویدا می سازد . ظاهرا هدف اصلی از ایجاد و نگهداری کبوترخانه هاجمع آوری این پرندگان به عنوان لااقل یکی از بهترین انواع کودهای طبیعی جهت استفاده در مزارع و باغات و به ویژه در زراعت های تابستانه و صیفی جات و نیز انس و علاقه ذاتی مردم به کبوتر به عنوان پرندگانی که در جوار امام زاده ها و سایر محیط های مذهبی یافت می شوند . بوده است . به عبارت دیگر ، بهره گیری از گوشت کبوتران در عدد اهداف ایجاد کبوترخانه ها نبوده است . در این زمینه فرهادی به این باور سنتی در اطراف شهرستان خمین اشاره می نماید که اگر کسی به کبوتر چاهی که کبوتران کبوترها نیز از همین نوع هستند آسیب برساند و یا آن شکار کند عقیم و یا جن زده خواهد شد ( فرهادی ، 1369، ص 13) با توجه به انتفاعی که از فضولات کبوتر در کشاورزی به عمل می آمده است ، احداث کبوترخانه ها را می توانه به منزله جزئی از فرهنگ غنی کشاورزی این مرز و بوم قلمداد کرد . به طوری که کشاورز دانای ایرانی از مزایای و مواهب مترتب بر استفاده از فضولات این پرندگان واقف بوده و به بهترین شکل ممکن از آن در زراعت خود بهره  می برده است . پظروشفسکی 5 هم در اثر ارزنده خود با عنوان کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول » در خصوص کبوترخانه و کود کبوترمی گوید : « در ایران برای جمع کردن سرگین کبوتران که یکی از انواع ارزنده کودها شمرده می شود از قدیم مرسوم بوده که برج هایی برای کبوتران می ساخته اند و در این ایام 6 نیز احداث این برج ها در آن کشور و سرزمین های مجاور آن بسیار رایج است « ( پطروشفسکی 1344 ، ص 245)

شاردن هم بر این نکته تاکید دارد که کود کبوتر برای خربزه بهترین کود است که در سراسر ایران عده کثیری کبوتر نگه می دارند و تکثیر می کنند و در ادامه مدعی می شود که در این سرزمین بهترین کبوترخانه ها ساخته می شود به طوری که از بزرگ ترین برج های کبوتر فرانسه 6 بار بزرگ تر هستند ( همان منبع ، ص 245) تاکید پطروشفسکی و نقل عبارتی از شاردن توسط وی ، در مورد غنای کود کبوترتاکید مجددی است  براین که زارعین ایرانی از دیرباز به مواهب مترتب بر به کارگیری این کود در اراضی کشاورزی و به ویژه صیفی کاری آشنایی داشته اند . این تصور مبنی بر غنی بودن فضولات کبورتر که در زبان فارسی به آن «چلغوز» 7 گفته می شود ، با نتایج علمی نیز همخوانی دارد . به گفته فرهادی (1369صص 21-20)و به نقل از مهندس رحمت ا... شیبانی کودتازه کبوتر 8/30 درصد مواد آلی دارد که از همه انواع دیگر کود اعم از انسانی و حیوانی بیشتر است و نیزدارای 2/17 درصد مواد معدنی است که پس از کود تازه مرغ و خروس از بقیه بیشتر است و در این مورد اخیر اختلاف فاحشی میان کود کبوتر و سایر انواع کودها تا حد چندین برابر به چشم می خورد . بنابراین ، چه به لحاظ مواد معدنی و چه مواد آلی فضولات کبوتر برای زمین زراعتی بسیار مغذی است .  

البته در ایران هم کبوتر دوستان و عاشقان کبوتری هست که واقعا عاشق کبوترن و کبوترو دیووانه وار دوست دارند. دوستشون و رفیقشون کبوتره که البته بعضی از این کبوتر ها مثل کبوتری که در ابتدا تصویرشو گذاشتم واقعا دیدنی و زیباست که کبوتری ایرانی الاصل مربوط به شیرازه.


 
comment نظرات ()